KIRISH

Respublikada ijtimoiy-iqtisodiy sohani isloh qilishning hozirgi sharoitida axborot-kutubxona faoliyatini rivojlantirishning maqsad va vazifalari mamlakatda amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarga va xalqaro amaliyotga mos bo‘lishi zarur. Shu munosabat bilan fuqarolarning axborotdan erkin foydalanish bo‘yicha konstitutsiyaviy huquqlarini, shu jumladan milliy qadriyatlar va jahon madaniyati, amaliy va fundamental bilimlardan bahramand bo‘lishini ta’minlaydigan aholiga axborot-kutubxona xizmatlari ko‘rsatishning sifat jihatdan yangi tizimini yaratish, kutubxonalarda saqlanayotgan milliy madaniy merosni asrab-avaylash va boyitish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish hisobiga axborot-kutubxona muassasalari faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Bu esa, axborot-kutubxona faoliyatiga, kitobxonlarga xizmat ko‘rsatish, fondlarni to‘ldirish va saqlash, kutubxona jarayonlarini avtomatlashtirish, ilmiy-tadqiqot va tashkiliy-uslubiy faoliyat, kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va rag‘batlantirish, xalqaro hamkorlikni kengaytirishga jiddiy ta’sir ko‘rsatish imkonini beradi. [1]

Mamlakatimizda yuz berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar jahon hamjamiyatiga kirish O‘zbekistonning xalqaro obro‘-e’tiborining ortishi axborot kutubxona muassasalari zimmasiga mamlakatda bo‘layotgan islohotlarga ko‘maklashish, aholiga tezkor axborot taqdim etish bo‘yicha qator majburiyatlarni yuklaydi. Respublikamiz kutubxonalarining oldida turgan dolzarb masalalardan biri – yangi zamon kishisini yetuk malakali mutaxassis, madaniyatli va ma’rifatli inson qilib tarbiyalashdan iboratdir.

Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining axborot-kutubxona faoliyatining qonunchilik va me’yoriy bazasini mustahkamlash maqsadida bir qator me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. Bular quyidagilardan iborat:

O‘zbekiston Respublikasining «Axborot-kutubxona faoliyati to‘g‘risida»,[2] «Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida»gi [3] qonunlari;

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 11 avgustdagi «Matbuot va axborot sohasida boshqaruvni yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi [4] PF-5148-son, 2018 yil 19 fevraldagi «Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi [5] PF-5349-son farmonlari;

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 23 fevraldagi «2011-2015 yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari negizida axborot-kutubxona va axborot-resurs xizmatlari ko‘rsatishni sifat jihatidan yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi [6] PQ-1487-son, 2012 yil 20 martdagi «Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi - axborot resurs markazi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi [7] PQ-1729-son, 2012 yil 21 martdagi «Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada joriy etish va rivojlantirish chora-tadbirlari to ‘g ‘risida»gi [8] PQ-1730-son, 2017 yil 13 sentyabrdagi «Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ib qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida»gi [9] PQ-3271-son, 2019 yil 2 fevraldagi «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikasiyalar agentligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi [10] PQ-4151-son qarorlari. Mazkur me’yoriy hujjatlar asosida oxirgi yillarda axborot kutubxona muassasalarining ish prinsiplari, rivojlanish yo‘nalishlari belgilab berildi.

Axborot-kutubxona sohasida foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishda yangi tеxnologiyalarning kirib kеlishi, bunga javoban yangi xizmatlarnining joriy qilinishi mutaxassislarimiz oldiga bir qator dolzarb vazifalarni qo‘yadi. Axborot-kutubxona muassasalarining kataloglari hamda fondi axborot-kutubxona muassasasining yuragi hisoblanadi. Mazkur jarayonda kutubxonalarning kataloglarini shakllantirish, yuritish, klassifikatsiya yo‘nalishlarini belgilash asosiy bo‘g‘inlardan biri hisoblanadi.

Mazkur darslik “Kataloglashtirish va klassifikasiyalash” fanining rivojlanish jarayonlari, hujjatlarni tasvirlash tamoyillari, axborot-kutubxona kataloglar tizimi, hujjatlarga ishlov berish, tizimlashtirish, kataloglashtirish tamoyillari, hujjatlarni klassifikatsiyalash jarayonlari, klassifikatsiyalash turlari, kutubxona bibliografik klassifikatsiya jadvallari (KBK), Universal o‘nlik klassifikasiya jadvali (UDK), ularni amaliyotda qo‘llash masalalarini, shuningdek, zamonaviy axborot kutubxonaning elektron katalogi, yaratilish tarixi, EKning qulayliklari, MARC (Machine-Readable Cataloging-mashina o‘qiy oladigan) formatlari, oilasi haqidagi bilim va ko‘nikmalarni egallashga asos yaratadi. “Kataloglashtirish va klassifikatsiyalash” fani ixtisoslik fanlar blokidan joy olgan bo‘lib, boshqa axborot kutubxonashunoslik fanlarining nazariy va uslubiy asosini tashkil qiladi va o‘z rivojida aniq yo‘nalishdagi soha fanlari uchun zamin bo‘lib xizmat qiladi.

Ushbu darslik Axborot-kutubxona muassasalarining kataloglari, klassifikatsiyalash, Axborot-kutubxonalar ish faoliyatida ularning tutgan o‘rni, katalog turlari, tasvir prinsiplari, hujjatlarga ishlov bеrish, sistеmalashtirishning nazariy asoslari, tarixiy negizlari haqida tushuncha beradi. Xususan, mazkur darslik kutubxona-bibliografik klassifikatsiyalarining vujudga kelishi: Universal o‘nlik klassifikatsiyaning yaratilishi, O‘zbekiston Respublikasi kutubxona-bibliografik klassifikatsiyasi jadvalining tuzilishi, qo‘llash metodikasini o‘rgatadi. Shuningdek, Axborot-kutubxona muassasalarinig katalog va kartotеkalar tizimini tuzish bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlar bеradi. An’anaviy kutubxona kataloglaridan nazariy bilimlarga ega bo‘lish, yangi tеxnologiyalar asosida Axborot-kutubxona muassasalarida elеktron katalog tuzish va amalda joriy etishga asos bo‘la oladi. Sistemali katalog kursi - Alfavit katalogi kursining mantiqiy davomi hisoblanib, mazkur darslikda quyidagi mavzularni: Hujjatlarni klassifikatsiyalash haqida umumiy tushuncha, sistеmali klassifikatsiyaning rivojlanish bosqichlari va yo‘nalishlari, Kutubxona-bibliografik klassifikatsiyasining yaratilish tarixi, rivojlanish bosqichlari, shuningdek, hujjatlarni sistеmalashtirishning mеtodikasi: barcha fanlarga oid hujjatlarni sistеmalashtirish usullarini, katalog va kartotekalar tashkil qilishni yoritib beradi. Shuningdek, ushbu darslik amaliy mashg‘ulotlar hamda mustaqil ta’lim bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalarni o‘z ichiga qamrab olgan.

Ushbu darslik Kutubxona-axborot faoliyati ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, shu jumladan qo‘llanmadan katalog va kartotekalar tizimi bilan faoliyat yurituvchi mutaxassislar, Axborot-kutubxona muassasalari xodimlari foydalanishlari mumkin.

1. “Ўзбекистон Республикаси аҳолисига ахборот кутубхона хизмати кўрсатишни янада такомиллаштириш тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти қарори 2019 йил 7 июнь// http:// https://lex.uz/docs/4372449

2. O‘zbеkiston Rеspublikasining Qonuni. Axborot-kutubxona faoliyati tug‘risida // Xalq so‘zi.- 2011.-14 apr.

3. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida. 2006 yil 20 iyul, O‘RQ-42-son//https://lex.uz/docs/1022944

4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Matbuot va axborot sohasida boshqaruvni yanada takomillashtirish to‘g‘risida. 2017 yil 11 avg. PF 5148-son //https://lex.uz/docs/3311346

5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Axborot texnologiyalari va kommunikasiyalari sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. PF-5349-son. 2018 yil 19 fevr// https://lex.uz/docs/3564970

6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. 2011—2015 yillarda axborot-kommunikasiya texnologiyalari negizida axborot-kutubxona va axborot-resurs xizmatlari ko‘rsatishni sifat jihatidan rivojlantirishni davom ettirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. PQ-1487-son // https://lex.uz/docs/2268955

7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. «Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi — axborot resurs markazi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-1729-son // https://lex.uz/docs/1983104

8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori «Zamonaviy axborot-kommunikasiya texnologiyalarini yanada joriy etish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»// https://lex.uz/docs/1986827

9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. «Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ib qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida» gi PQ-3271-son// https://lex.uz/docs/3338600

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikasiyalar agentligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida» gi PQ-4151-son https://lex.uz/docs/4188851

FANLAR

Kataloglashtirish va Klassifikatsiyalash